کوکسیدیوز در طیور؛ از علائم و انتقال تا پیشگیری، کنترل و درمان

کوکسیدیوز طیور، شایع‌ترین و زیان‌بارترین بیماری تک‌یاخته‌ای طیور اهلی و بسیاری از پرندگان دیگر است که غالباً با اسهال و تورم روده مشخص می‌گردد.

وقوع بیماری

کوکسیدیوز یک بیماری شایع در ماکیان و به میزان کمتر در بوقلمون است. این بیماری گاهی در غاز، اردک، مرغ شاخدار، کبوتر، قرقاول، بلدرچین، کبک و احتمالاً در بسیاری دیگر از پرندگان بروز می‌کند. کوکسیدیوز معمولاً در پرندگان جوانِ در حال رشد مشاهده می‌گردد، ولی ممکن است در پرندگان مسن‌ترِ حساس نیز بروز نماید.

بیماری معمولاً تحت شرایط گرم و بسیار مرطوب (رطوبت ۲۰ تا ۴۰ درصد و دمای ۲۴ تا ۲۸ درجه) یا شرایطی که منجر به مرطوب شدن بستر می‌گردد، بروز می‌کند.

سبب‌شناسی

کوکسیدیوز در ماکیان و بوقلمون به‌وسیله گونه‌های ایمریا ایجاد می‌گردد. ایمریاها دارای میزبان‌های اختصاصی هستند؛ لذا بین گونه‌های مختلف طیور انتقال نمی‌یابند.

در طیور، ۷ رقم ایمریا شناخته شده که بر حسب محل ضایعات بیماری و اندازه اووسیست‌ها تقسیم‌بندی شده‌اند. گونه‌های معمول‌تر آن در صنعت دام و طیور عبارت‌اند از: E. acervulina، E. necatrix، E. maxima و E. tenella.

سیر تکاملی و اپیدمیولوژی

ایمریا دارای سیر تکاملی مستقیم است و میزبان واسط ندارد. گونه‌های ایمریا میزبان اختصاصی دارند و تنها در گونه میزبان خود عفونت ایجاد می‌کنند. چرخه زندگی گونه‌های ایمریا با بلع اووسیست‌های اسپوروله‌شده و عفونی توسط میزبان آغاز می‌شود و شامل سه مرحله عمده است؛ دو مرحله اول (تقسیم جنسی و غیرجنسی) در داخل بدن میزبان و به دنبال آن مرحله اسپوروگونی (اسپوروله شدن) در محیط بیرون رخ می‌دهد که طی آن اووسیست، اسپوروله شده و حاوی ۸ اسپوروزوئیت می‌گردد.

بسته به گونه ایمریا و شرایط محیطی، این چرخه ۲ تا ۴ هفته طول می‌کشد. زمانی که ایمریا وارد یک مجموعه می‌شود، به‌سرعت طی چند چرخه در تمام گله پخش شده و می‌تواند تا ۱۰۰ درصد گله را درگیر کند. هر اووسیست اسپوروله‌شده توانایی تولید میلیون‌ها اووسیست طی تنها ۲۱ روز در فاز درونی را دارد و این توانایی منجر به آلودگی بالای محیطی می‌شود. اووسیست‌های اسپوروله‌شده در محیط پایدار هستند و در شرایط متعادل دمایی و رطوبتی، از هفته‌ها تا ماه‌ها زنده می‌مانند.

عوامل متعددی موجب تسهیل شیوع کوکسیدیوز می‌شوند؛ از جمله:

• چرخه زندگی مستقیم و بدون میزبان واسط
• انتقال مدفوعی-دهانی
• پایداری اووسیست‌ها در محیط
• عدم وجود ایمنی بین‌گونه‌ای در برابر گونه‌های مختلف ایمریا
• دفع اووسیست در تعداد بالا
• تراکم بالای مرغداری‌های صنعتی
• ایجاد شرایط مساعد برای اسپوروله شدن اووسیست‌ها

بیماری‌زایی

بیماری‌زایی کوکسیدیوز از طریق تخریب مستقیم سلول‌های اپیتلیال روده طی تکثیرهای غیرجنسی (مروگونی) و جنسی (گاموگونی) اتفاق می‌افتد. حدود ۹۵ درصد بروز بیماری به شکل تحت‌بالینی است که به‌صورت افت راندمان رشد، کاهش بازدهی خوراک، کاهش تولید و افت وزن‌گیری بروز می‌کند. در فرم بالینی کوکسیدیوز، اسهال خمیری، آبکی یا خونی، بی‌حالی و کم‌تحرکی، کاهش رشد محسوس، افزایش ضریب تبدیل و افزایش تلفات دیده می‌شود.

کوکسیدیوز همچنین زمینه بروز انتریت نکروتیک و ابتلای همزمان به دیگر باکتری‌های پاتوژن نظیر سالمونلا، لیستریا مونوسایتوژنز، ویروس‌های روده‌ای و ویروس برونشیت عفونی را تسهیل می‌کند. این بیماری علاوه بر پاتوژن‌های روده‌ای، با ویروس عامل بیماری بورس عفونی (IBDV) و کلستریدیوم‌های عامل عفونت پوستی ارتباط مثبت دارد. ابتلای همزمان به انگل‌های داخلی و خارجی نیز در عفونت‌های ایمریایی رایج است.

علائم بالینی

علائم بالینی ممکن است از هیچ تا یک یا چند مورد از موارد زیر متغیر باشد:

• بی‌حالی
• پرهای ژولیده
• بی‌اشتهایی
• کاهش وزن
• اسهال (آب‌دار، خونی و شکلاتی)
• کاهش تولید تخم

علائم کالبدگشایی

• انتریت هموراژیک
• التهاب خفیف تا متوسط
• وجود کانون‌های نکروزه در دیواره روده (خطوط گورخری)
• خونریزی دیواره روده

راه‌های انتقال و همه‌گیری‌شناسی

مهم‌ترین راه‌ها و عوامل انتقال بیماری عبارت‌اند از:

• بستر آلوده به مدفوع ماکیان مبتلا
• گرد و غبار، حشرات و پرندگان وحشی
• چکمه، کفش و لباس
• سبدهای حمل مرغ و چرخ‌های وسایط نقلیه
• انسان
• جوجه‌های ایمن که پس از عفونت مجدد، حامل بیماری می‌شوند و به مدت طولانی اووسیست دفع می‌نمایند

بروز بیماری غالباً در سنین ۳ تا ۶ هفتگی اتفاق می‌افتد و به‌ندرت در گله‌های با سن کمتر از ۳ هفته بروز می‌نماید.

تشخیص

تشخیص بیماری بر پایه موارد زیر انجام می‌شود:

• علائم بالینی
• ضایعات ماکروسکوپیک مشخص
• یافتن اووسیست یا مراحل غیرجنسی انگل
• هیستوپاتولوژی

توجه داشته باشید که حضور اووسیست گونه بیماری‌زای ایمریا در مدفوع، صرفاً نشانگر وجود بیماری بالینی نیست. از طرفی، کوکسیدیوز حاد ممکن است علائم شدید داشته باشد یا حتی پیش از حضور اووسیست در مدفوع موجب مرگ پرنده شود.

پیشگیری و کنترل

استفاده از واکسن‌ها: جهت ایجاد ایمنی مطلوب باید چرخه زندگی انگل ۲ تا ۳ بار در بدن تکرار شود و در این حالت باید دقت نظر بالایی در امر مدیریت اعمال شود.

با این فرض که پرندگان به‌طور دائم در معرض اووسیست گونه‌های مهم کوکسیدیاها هستند، از یک داروی ضدکوکسیدیایی وسیع‌الطیف جهت حفظ پرندگان در خلال هفته ۶ تا ۱۲ استفاده می‌شود. در این روش ممکن است به‌علت کم بودن اووسیست‌ها، ایمنی مطلوبی کسب نگردد. شرایط آب‌وهوایی و فصول مختلف نیز ممکن است سبب شوند این روش کاملاً قابل استفاده نباشد. البته هیچ‌گونه برنامه‌ای قادر به ایجاد مصونیت کامل گله در برابر بیماری نیست و گاهی ممکن است مواردی از بیماری در سطح گله مشاهده شود.

هدف در مرحله اول، کنترل آلودگی در مرغان مادر و پولت‌های تخم‌گذار است. راه‌های مصرف واکسن می‌تواند به این صورت باشد:

• آشامیدنی
• مصرف در خوراک
• تجویز از راه دهان به‌صورت انفرادی در جوجه‌کشی با استفاده از ماشین‌های اتوماتیک

مشخصه اصلی واکسن کوکسیدیوز باید چندگانه بودن آن باشد؛ یعنی شامل اووسیست‌های چندگانه یا همه گونه‌ها باشد، زیرا دفاع ایمنی در برابر هر یک از هفت گونه ایمریا اختصاصی است. واکسیناسیون در سن ۷ تا ۱۰ روزگی انجام می‌گیرد که با تکامل ایمونولوژیک و فیزیولوژیک پرنده و شروع دفاع ایمنی مصادف می‌شود. تمام واکسن‌های ضدکوکسیدیوز شامل اووسیست‌های تخفیف حدت‌یافته هستند.

درمان

استفاده از داروهای ضدکوکسیدیوز شیمیایی از دیرباز در فارم‌های پرورش طیور رواج داشته است. امروزه به‌علت ایجاد مقاومت در برابر این داروها، روش‌ها و برنامه‌های متفاوتی جهت طولانی‌تر شدن زمان ایجاد مقاومت مطرح شده است که از جمله آن‌ها استفاده از ترکیبات گیاهی برای پیشگیری و درمان بیماری کوکسیدیوز است.

پاراسیل محلول خوراکی حاوی چندین اسانس گیاهی طبیعی با درصد بالای ماده مؤثره است که موجب کاهش سرعت اسپورزایی انگل ایمریا، مهار فرایند تشکیل اووسیست ایمریا و بهبود عملکرد دستگاه گوارش می‌شود. پاراسیل به‌صورت محلول در آب آشامیدنی سالن‌های پرورش طیور قابل استفاده است و مزایای مصرف آن شامل موارد زیر است:

• پیشگیری و درمان کوکسیدیوز
• کاهش دفع اووسیست انگل ایمریا در مدفوع
• کاهش ضایعات سکومی
• بهبود وضعیت بستر
• بهبود سلامت دستگاه گوارش
• بهبود راندمان رشد و ضریب تبدیل

پاراسیل ترکیبی کاملاً طبیعی است و هیچ‌گونه عوارض جانبی، باقی‌مانده دارویی و دوره پرهیز از مصرف ندارد. همچنین به‌دلیل داشتن چندین ترکیب مؤثره متنوع، امکان ایجاد مقاومت علیه آن نیز وجود ندارد.