کلی‌باسیلوز طیور؛ علائم، عوامل مستعدکننده و راه‌های کنترل و پیشگیری

تعریف بیماری

کلی‌باسیلوز طیور یکی از بیماری‌های عفونی پرندگان است که باکتری اشرشیا کلی عامل بیماری‌زای اولیه یا ثانوی آن به شمار می‌رود؛ این باکتری گرم‌منفی و از خانوادهٔ انتروباکتریاسه است. بیماری‌های ناشی از این عامل شامل بیماری هجرز، کلی‌گرانولوما، تورم صفاق، تورم مجرای تخم، التهاب غشای مفاصل، ورم ناف و تورم کیسه‌های هوایی می‌باشند.

کلی‌باسیلوز در تمام انواع و سنین مختلف طیور و همچنین در سایر پرندگان و بسیاری از پستانداران بروز می‌کند. واگیری‌های گزارش‌شده در طیور غالباً در ماکیان، بوقلمون و اردک رخ داده است. عفونت در پرندگان جوان رایج‌تر از بالغ‌هاست و این بیماری در سرتاسر دنیا شایع می‌باشد.

بیماری از طریق آب و غذای آلوده به مدفوع و ترشحات پرندگان بیمار منتقل می‌شود و رعایت اصول بهداشتی و ایمنی زیستی می‌تواند از انتشار آن جلوگیری نماید.

نشانه‌های بیماری

سندرم‌های مختلفی که باکتری اشرشیا کلی از آن‌ها جدا شده است عبارت‌اند از:

تورم کیسه‌های هوایی: در این حالت نشانه‌های تنفسی و دیسترس تنفسی با شدت‌های مختلف بروز می‌کند. گاهی این سندرم ناشی از بستری است که گرد و غبار دارد. این حالت ممکن است پس از واکسیناسیون یا عفونت با مایکوپلاسما، ویروس برونشیت عفونی، نیوکاسل یا لارنگوتراکئیت بروز نماید. در این حالت کیسه‌های هوایی ضخیم شده و در موارد شدید، اگزودای پنیری در کیسه‌های هوایی حضور دارد و اغلب همراه با آن پریکاردیت چسبنده و پری‌هپاتیت فیبرینی وجود دارد. تورم کیسه‌های هوایی در جوجه‌های گوشتی عمدتاً در سنین ۳ تا ۷ هفتگی رخ داده و احتمال وقوع آن در ۵ تا ۶ هفتگی به اوج خود می‌رسد.

ورم بند ناف: میکروب‌های مختلفی همچون آئروباکتر، پروتئوس، سالمونلا، باسیلوس، استافیلوکوکوس، استرپتوکوکوس‌های روده‌ای و کلستریدیاها به فراوانی از کیسهٔ زردهٔ جنین و ناف جوجه‌ها جدا شده‌اند که اکثراً عفونت‌های توأم بوده‌اند. اشرشیا کلی اغلب به‌طور خالص از جوجه‌های تازه‌متولدشده‌ای جدا می‌شود که میزان مرگ‌ومیر متفاوت همراه با کزکردگی و سپتی‌سمی را نشان می‌دهند. ناف متورم و عفونی است و پرنده مرطوب به نظر می‌رسد. در هنگام کالبدگشایی، مواد غیرطبیعی در کیسهٔ زرده و همچنین تورم صفاق دیده می‌شود.

سپتی‌سمی حاد: بیماری سپتی‌سمی ایجادشده توسط اشرشیا کلی مشابه تیفوئید و وبای ماکیان است. در شکل حاد بیماری، مرگ‌ومیر به‌صورت ناگهانی رخ می‌دهد و میزان ابتلا و مرگ‌ومیر متفاوت است. پرندگان تلف‌شده دارای شرایط خوب بدنی، سینهٔ چاق و عضلانی و چینه‌دان پر از غذا می‌باشند.

عفونت‌های روده‌ای: در این شکل از بیماری اسهال وجود دارد و در کالبدگشایی، تورم روده اغلب با افزایش ترشحات مخاطی همراه است.

عفونت مجرای تخم: ممکن است این جراحات پس از ورود باکتری کلی‌فرم از طریق کلوآک مرغ تخم‌گذار به وجود آید. زمانی که کیسه‌های هوایی بزرگ‌تر در قسمت چپ شکم به اشرشیا کلی آلوده می‌شود، احتمال بروز سالپنژیت مزمن بیشتر می‌شود. پرندگان مبتلا معمولاً ظرف شش ماه پس از عفونت تلف می‌شوند و هیچ‌گاه تخم نمی‌گذارند.

بیماری هجرز (کلی‌گرانولوما): این نوع بیماری که در بوقلمون و ماکیان به وجود می‌آید، غیرمعمول است و نشانه‌های متفاوتی دارد. ندول‌هایی در طول روده‌ها، مزانتر و کبد ایجاد می‌شود، ولی طحال را دربر نمی‌گیرد. این ضایعات شبیه ضایعات سل می‌باشد.

تورم مفاصل و غشای مفصلی: پرندگان مبتلا فلج یا زمین‌گیر می‌شوند و یک یا بیش از یک غلاف وتر یا مفصل متورم می‌شود. بسیاری از پرندگان ظرف یک هفته بهبود می‌یابند و بقیه دچار شکل مزمن بیماری می‌شوند.

پان‌افتالمی: در این حالت معمولاً اتاقک قدامی چشم چرک می‌کند و موجب کور شدن چشم پرنده می‌شود.

پریکاردیت: اغلب سویه‌های اشرشیا کلی پس از یک سپتی‌سمی موجب پریکاردیت می‌شوند. معمولاً در این وضعیت یک میوکاردیت و تغییر در حفرهٔ پریکارد بروز می‌کند و اپیکارد ادماتوز می‌شود.

علائم کالبدگشایی

• کیسه‌های هوایی کف‌آلود و چرکی
• التهاب چینه‌دان
• پری‌هپاتیت و پریکاردیت
• التهاب سکوم
• خونریزی روده‌ها
• انتریت
• سلولیت
• سندرم کله‌بادی (SHS)

عوامل مستعدکننده (ریسک‌فاکتورها)

بیماری‌های مایکوپلاسموز، برونشیت عفونی، نیوکاسل، آنفلوانزای تحت‌حاد، انتریت هموراژیک بوقلمون و بوردتلوز بوقلمون سبب ایجاد شرایط مناسب برای سوار شدن اشرشیا کلی بر گله می‌شوند.

تهویه، دما و رطوبت نامناسب و استرس‌های پرورش نیز می‌تواند بر میزان بیماری‌زایی کلی‌باسیلوز تأثیرگذار باشد.

تشخیص بیماری

تشخیص اولیهٔ کلی‌باسیلوز بر اساس جداسازی و تعیین بیماری‌زا بودن کلی‌فرم صورت می‌گیرد.

کنترل و پیشگیری

برای کنترل و پیشگیری بیماری باید اصول اولیهٔ بهداشتی رعایت شود و تا حد امکان همهٔ بیماری‌ها، انگل‌ها و سایر استرس‌های وارده بر گله برطرف گردد و از آلوده شدن آب و غذای پرنده به مدفوع جلوگیری شود.

به منظور درمان علائم گوارشی مربوط به این عفونت، آنتوسیل محلول خوراکی و ترکیبی از چندین اسانس گیاهی طبیعی است که با درصد بالای مادهٔ مؤثرهٔ خود سبب کاهش التهاب و اسپاسم روده‌ای، مبارزه با عفونت‌های باکتریایی و ممانعت از ایجاد استرس‌های اکسیداتیو می‌شود. از مزایای مصرف این دارو می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• پیشگیری و درمان ورم روده و عفونت‌های کلستریدیایی، سالمونلایی و کلی‌باسیلوزی
• کاهش التهابات و خونریزی‌های گوارشی
• متعادل کردن pH روده و کنترل شرایط میکروفلور روده
• کاهش موارد اسهال و کمک به یکپارچگی روده
• مهار رشد و تکثیر باکتری‌ها و قارچ‌های بیماری‌زا

در صورت درگیری دستگاه تنفسی، داروی منتوسیل اکسپکتورانتی صددرصد گیاهی و بهبوددهندهٔ علائم تنفسی طیور است که به‌صورت محلول در آب آشامیدنی سالن‌های پرورش طیور قابل استفاده می‌باشد. منتوسیل حاوی اسانس‌های طبیعی گیاهی است که با درصد بالای مادهٔ مؤثره و اثرات چندجانبهٔ خود سبب رقیق شدن ترشحات تنفسی و بهبود جریان هوا، اثرات آنتی‌اکسیدانی و کاهش التهابات می‌شود. مزایای مصرف منتوسیل عبارت‌اند از:

• خلط‌آوری و پاکسازی دستگاه تنفس
• درمان و کاهش تلفات ۳۰ تا ۵۰ درصدی ناشی از کمپلکس‌های تنفسی (برونشیت، آنفلوانزا، نیوکاسل و CRD)
• کاهش علائم ظاهری جوجه (صدای تنفسی، سرفه، ترشحات بینی و بی‌حالی)
• خواص ضدالتهابی و ضدویروسی
• محافظت در برابر رادیکال‌های آزاد و خواص آنتی‌اکسیدانی
• کاهش عقب‌ماندگی وزنی در زمان بروز علائم

منتوسیل ترکیبی کاملاً طبیعی است و هیچ‌گونه عوارض جانبی، باقی‌ماندهٔ دارویی و دورهٔ پرهیز از مصرف ندارد. همچنین به دلیل داشتن چندین ترکیب مؤثرهٔ متنوع، امکان ایجاد مقاومت علیه آن نیز وجود ندارد.