بیماری نیوکاسل طیور؛ از تشخیص تا پیشگیری و کنترل

تعریف

نیوکاسل نوعی بیماری ویروسی است که عامل آن یک RNA ویروس پوشش‌دار به نام پارامیکسوویروس (APMV-1) می‌باشد. این بیماری در گونه‌های مختلف پرندگان، اعم از اهلی و وحشی، دیده می‌شود. این ویروس از لحاظ حدت به پاتوتیپ‌های مختلفی از جمله آپاتوژن، لنتوژن، مزوژن و ولوژن تقسیم می‌شود. از خصوصیات آن‌ها وجود تنوع در میزان واگیری، مرگ‌ومیر، نشانه‌ها و جراحات بیماری می‌باشد.

شدت بیماری بر اساس نوع سویه

نشانه‌های بیماری نیوکاسل ناشی از سویه‌های بیماری‌زای ضعیف (لنتوژن) در ماکیان ممکن است خفیف یا بدون علامت باشد و موجب مرگ‌ومیر اندکی شود یا بدون مرگ‌ومیر باشد.

بیماری نیوکاسل ناشی از سویه‌های بیماری‌زای متوسط (مزوژن) در جوجه‌های جوان عوارض تنفسی و در پی آن یا به‌طور همزمان عوارض عصبی و نیز مرگ‌ومیر ایجاد می‌نماید. بروز این بیماری در مرغ‌های تخم‌گذار با کاهش چشمگیر و ناگهانی تولید تخم‌مرغ، همراه با نشانه‌های خفیف یا بدون نشانه و مرگ‌ومیر کم یا بدون مرگ‌ومیر مشخص می‌گردد.

سویه‌های بیماری‌زای حاد (ولوژن) نیوکاسل در مرغ‌ها معمولاً موجب بیماری با دوره کوتاه و نشانه‌های مشخص تنفسی، اسهال و فلجی می‌شوند و در انتها اغلب پرنده‌های مبتلا می‌میرند.

بیماری در اغلب پرندگان وحشی و زینتی به‌طور واضح دیده نمی‌شود. نشانه‌ها در صورت ظهور متفاوت بوده، ولی اغلب شامل تنفس با دهان باز، اسهال و متعاقب آن عوارض عصبی می‌باشد. اغلب اوقات مرگ ناگهانی از اولین نشانه‌های بیماری نیوکاسل محسوب می‌گردد.

راه‌های انتقال

ترشحات حاوی ویروس که از پرندگان مبتلا دفع می‌شوند، موجب آلوده شدن غذا، آب، کف کفش، لباس، وسایل، لوازم و محیط می‌شوند. در صورتی که پرندگان حساس در معرض هریک از منابع فوق قرار گیرند، بیماری به آن‌ها منتقل می‌گردد.

ممکن است تخم‌مرغ‌های حاصل از مرغ‌های مبتلا حاوی ویروس باشند. حتی ویروس واکسن‌های زنده نیز ممکن است به عنوان یک منبع ویروس نیوکاسل عمل نمایند.

نشانه‌های بالینی — شکل تحت‌حاد

بیماری به‌طور ناگهانی با کسالت و بی‌اشتهایی خفیف شروع می‌شود. معمولاً نشانه‌های تنفسی وجود دارند ولی ممکن است خفیف یا نامشخص باشند. میزان مرگ‌ومیر کم است یا وجود ندارد. گاهی نشانه‌های مربوط به ابتلای سیستم اعصاب مرکزی در چند پرنده دیده می‌شود ولی این نشانه‌ها غالباً ظاهر نمی‌گردند.

تولید تخم‌مرغ در طیور تخم‌گذار طی مدت چند روز تقریباً به‌طور کامل قطع می‌شود. تخم‌مرغ‌های تولیدشده کیفیت مطلوبی ندارند و ممکن است پوسته آن‌ها نرم، خشن یا بدشکل باشد. بسته به مرحله‌ای از تولید که عفونت بروز می‌کند، ممکن است تولید به‌آرامی به وضع قبلی بازگردد و یا هیچ‌گاه به وضعیت طبیعی بازنگردد.

نشانه‌های بالینی — شکل حاد

متناسب با تمایل ویروس به بافت‌های خاص، نشانه‌های بیماری متغیر است. بسیاری از مرغ‌های مبتلا غالباً دچار تنگی نفس، اسهال شدید، تورم بافت ملتحمه چشم و فلجی می‌شوند و بالاخره ظرف مدت ۲ تا ۳ روز می‌میرند. ممکن است بافت‌های اطراف چشم متورم و تیره باشند و ترشحات چسبناک در اطراف چشم و بینی مشاهده شوند. برخی از پرندگانی که زنده می‌مانند، ظرف چند روز نشانه‌های عصبی را بروز می‌دهند، مانند لرزش، پیچش سر و گردن، چرخش، فلجی و اسپاسم‌های کلونیک. میزان ابتلا و مرگ‌ومیر بالا و تا حدود ۱۰۰٪ می‌باشد.

علائم کالبدگشایی

• هموراژی و پرخونی پوست ناحیه چشم و ملتحمه
• پتشی در حدفاصل حلقه‌های نای
• درگیری و خونریزی ریه
• تورم و نقاط خونریزی در غدد پیش‌معده
• خونریزی در حدفاصل بین پیش‌معده و مری
• خونریزی در سنگدان
• خونریزی در دوازدهه
• خونریزی در لوزه‌های سکومی (Cecal Tonsil)
• خونریزی در انتهای روده (رکتوم)

تشخیص بیماری

هرچند ممکن است بر اساس تاریخچه، نشانه‌ها و جراحات، در منطقه‌ای که بیماری نیوکاسل وجود دارد به آن مشکوک شد، ولی همواره برای تأیید تشخیص باید از روش‌های آزمایشگاهی کمک گرفت.

جداسازی و شناسایی ویروس (معمولاً توسط تخم‌مرغ جنین‌دار) ضروری می‌باشد. آزمایش‌هایی که برای تشخیص اهمیت دارند عبارت‌اند از:

• هماگلوتیناسیون
• آزمایش خنثی کردن ویروس
• آزمایش خنثی کردن تشکیل پلاک
• تلقیح ویروس به ماکیان ایمن و غیرایمن
• به‌کارگیری روش آنتی‌بادی فلورسنت با استفاده از آنتی‌سرم کونژوگه نیوکاسل

کنترل و پیشگیری

برای کنترل و پیشگیری از بیماری نیوکاسل، رعایت موارد زیر ضروری است:

• رعایت نکات امنیت زیستی
• کنترل وضعیت تهویه سالن
• حذف کود به‌صورت مکرر
• حذف مواد آلی و استفاده از مواد ضدعفونی‌کننده در سالن جهت از بین بردن عوامل بیماری‌زا در بین دوره‌های پرورش

همچنین ماکیان و بوقلمون را می‌توان با واکسیناسیون مناسب علیه بیماری نیوکاسل ایمن کرد.

واکسیناسیون

واکسن B1: این واکسن سویه هیچنر B1 می‌باشد و در ویال‌های ۱۰۰۰، ۲۰۰۰، ۲۵۰۰ و ۴۰۰۰ دوزی در دسترس است و برای اولین نوبت واکسیناسیون علیه نیوکاسل توصیه می‌شود. ویروس زنده در این واکسن به دستگاه تنفس تمایل دارد و پس از مصرف در آنجا تکثیر می‌شود. تکثیر ویروس در دستگاه تنفس ممکن است با بروز عوارض مختصری همراه باشد که در شرایط مطلوب خودبه‌خود مرتفع می‌شود. وجود شرایط نامناسب در سالن، عوامل بیماری‌زای متمایل به دستگاه تنفس، تغذیه نامناسب و سایر تنش‌های محیطی موجب وخامت عوارض واکسن می‌شود. روش استفاده از این واکسن مخلوط در آب، قطره چشمی و در شرایط خاص برای نوبت‌های بعدی به روش اسپری می‌باشد.

واکسن لاسوتا: سویه لاسوتا حدتی بیشتر از سویه B1 دارد، در ویال‌های ۱۰۰۰، ۲۰۰۰ و ۲۵۰۰ موجود می‌باشد و برای واکسیناسیون در نوبت‌های دوم به بعد به روش مخلوط در آب و قطره چشمی مناسب است. ویروس زنده موجود در واکسن به دستگاه تنفس تمایل دارد و پس از مصرف در آنجا تکثیر پیدا می‌کند که در برخی حالات نیازمند کنترل می‌باشد. واکسن لاسوتا باعث بروز ایمنی قوی‌تری از B1 می‌شود. انواع کلون‌شده از سویه لاسوتا مانند واکسن ایزوکلون و کلون سی وجود دارد که در کنار ایمنی‌زایی مطلوب، ولی مقداری کمتر از لاسوتای معمولی، عوارض چندانی ایجاد نمی‌کند. وجود شرایط محیطی نامناسب، حضور عوامل بیماری‌زای تنفسی، تضعیف ایمنی، تغذیه نامطلوب و عدم کسب ایمنی از واکسن قبلی می‌تواند عوارض ناشی از واکسن لاسوتا را به عاملی برای شروع کمپلکس تنفسی مبدل کند.

واکسن ویتاپست: ویال ۱۰۰۰ دوزی از این واکسن در دسترس بوده و برای نوبت اول واکسیناسیون و نوبت‌های بعدی، بسته به شرایط منطقه، مناسب می‌باشد. در مناطق پرخطر، در طراحی برنامه واکسیناسیون، به همراه سایر واکسن‌های نیوکاسل قابل استفاده است. به دلیل تمایل ویروس به دستگاه گوارش، انتظار می‌رود واکسیناسیون عوارض تنفسی به دنبال نداشته باشد. در جوجه‌های جوان، حتی یک‌روزه نیز، واکسیناسیون به روش اسپری با استفاده از این واکسن، توسط کارخانه سازنده توصیه می‌شود.

واکسن ویتابرون: این واکسن در بازار وجود دارد و واکسنی ترکیبی از برونشیت اچ ۱۲۰ و B1 می‌باشد که برای اسپری، قطره چشمی و خوراکی از ۱ تا ۷ روزگی مناسب است.

واکسن اونیو: این واکسن در ویال‌های ۱۰۰۰ و �2۰۰۰ موجود می‌باشد. اونیو متمایل به دستگاه گوارش است و از تمایل چندگانه برخوردار است و می‌تواند در دستگاه تنفس هم تکثیر نماید. از این‌رو علاوه بر ایمنی سیستمیک، به شکل‌گیری یک ایمنی موضعی قوی در دو دستگاه گوارشی و تنفسی می‌انجامد و به روش‌های اسپری، قطره چشمی و آشامیدنی استفاده می‌شود و برای نوبت اول و بعدی، بسته به شرایط منطقه، مناسب می‌باشد. در جوجه یک‌روزه به روش اسپری توسط شرکت سازنده توصیه می‌شود. استفاده از آن در مناطق پرخطر به همراه سایر واکسن‌ها توصیه می‌شود.

واکسن روغنی: به دلیل ادجوانت روغنی، این واکسن به نام روغنی معروف شده است. این واکسن کشته و غیرفعال‌شده می‌باشد و برای تزریق زیرجلدی در پشت گردن در جوجه‌های ۱ تا ۱۰ روزه توصیه می‌شود. حجم کم تزریق (۰/۱ میلی‌لیتر) باعث استفاده از دستگاه‌های اتوماتیک برای تزریق می‌شود.

درمان

از آنجایی که این بیماری ناشی از عامل ویروسی می‌باشد، درمان مشخص و اختصاصی برای آن شناخته نشده و وجود ندارد. به منظور کمک به رفع علائم و جلوگیری از سوار شدن عفونت‌های ثانویه، پیچیده‌تر شدن شرایط بیماری و افزایش خسارات ناشی از آن، می‌توان از داروهای حمایت‌کننده و بهبوددهنده وضعیت تنفسی و سیستم ایمنی استفاده کرد.

منتوسیل اکسپکتورانت صددرصد گیاهی و بهبوددهنده علائم تنفسی طیور می‌باشد که به‌صورت محلول در آب آشامیدنی سالن‌های پرورش طیور قابل استفاده است. منتوسیل حاوی اسانس‌های طبیعی گیاهی بوده که با درصد بالای ماده مؤثره و اثرات چندجانبه خود سبب رقیق شدن ترشحات تنفسی و بهبود جریان هوا، اثرات آنتی‌اکسیدانی و کاهش التهابات می‌شود.

مزایای مصرف منتوسیل شامل موارد زیر است:

• خلط‌آوری و پاکسازی دستگاه تنفس
• درمان و کاهش تلفات ۳۰ تا ۵۰٪ ناشی از کمپلکس‌های تنفسی (برونشیت، آنفلوانزا، نیوکاسل و CRD)
• کاهش علائم ظاهری جوجه (صدای تنفسی، سرفه، ترشحات بینی و بی‌حالی)
• خواص ضدالتهابی و ضدویروسی
• محافظت در برابر رادیکال‌های آزاد و خواص آنتی‌اکسیدانی
• کاهش عقب‌ماندگی وزنی در زمان بروز علائم

منتوسیل ترکیبی کاملاً طبیعی بوده و هیچ‌گونه عوارض جانبی، باقی‌مانده دارویی و دوره پرهیز از مصرف ندارد. همچنین به دلیل داشتن چندین ترکیب مؤثره متنوع، امکان ایجاد مقاومت علیه آن نیز وجود ندارد.