آنفلوانزای پرندگان؛ علائم، راه‌های انتقال و اصول پیشگیری و کنترل

تعریف بیماری

آنفلوانزای پرندگان یک بیماری ویروسی است که دستگاه‌های تنفس، گوارش یا عصبی بسیاری از انواع طیور و سایر پرندگان را مبتلا می‌سازد. شدیدترین نوع بیماری به صورت حاد و عمومی است که در طیور با یک دورهٔ کوتاه و مرگ‌ومیر بسیار بالا مشخص می‌گردد.

ساختار و طبقه‌بندی ویروس

ویروس‌های آنفلوانزا جزو ارتومیکزوویروس‌ها طبقه‌بندی شده‌اند که دارای سروتیپ‌های A، B و C می‌باشند. تیپ‌های B و C تنها در انسان شناسایی شده‌اند. تمام ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان دارای آنتی‌ژن تیپ A هستند. این آنتی‌ژن در آزمایش ژل دیفیوزیون برای تشخیص آنتی‌بادی علیه ویروس‌های تیپ A مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ویروس‌های آنفلوانزا دارای دو آنتی‌ژن سطحی مهم به نام‌های هماگلوتینین و نورامینیداز هستند که در تشخیص تحت‌تیپ ویروس‌های خاص مفید می‌باشند. حداقل ۱۳ هماگلوتینین و ۹ نورامینیداز وجود دارند که تعداد زیادی از تحت‌تیپ‌های ویروس را به وجود آورده‌اند.

همچنین ویروس‌های آنفلوانزای پرندگان تیپ A بسته به شدت بیماری به دو پاتوتیپ تقسیم می‌گردند: ۱- ویروس‌های با بیماری‌زایی خفیف یا LPAI (Low Pathogenic Avian Influenza) و ۲- ویروس‌های آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان یا HPAI (High Pathogenic Avian Influenza). در واقع ویروس‌های آنفلوانزا با گلیکوپروتئین‌های هماگلوتینین H5 و H7 جزو این دسته محسوب می‌شوند و عفونت طیور با آن‌ها سبب بیماری شدید و تلفات بالا (اغلب بیش از ۵۰٪) می‌گردد.

شیوع و مخازن طبیعی بیماری

بیشتر موارد شیوع بیماری در بوقلمون‌ها و اردک‌ها بوده است. معدودی از واگیری‌ها نیز در ماکیان دیده شده است. پرندگان در تمام گروه‌های سنی حساس قلمداد می‌شوند، اما معمولاً این بیماری در پرندگان جوان‌تر شدیدتر رخ می‌دهد. واگیری‌های آنفلوانزای پرندگان در سراسر جهان اتفاق افتاده است. پرندگان آبزی (اعم از وحشی و اهلی) مخازن عمدهٔ طبیعی برای ویروس‌های آنفلوانزا می‌باشند. پرندگان آبزی وحشی معمولاً نشانه‌های بیماری را بروز نمی‌دهند، اما ممکن است ویروس را برای مدت طولانی دفع نمایند.

راه‌های انتقال

ویروس آنفلوانزا معمولاً در ترشحات بدن، به‌ویژه بزاق، ترشحات بینی و مدفوع پرندگان، به مقادیر فراوان یافت می‌شود. این بیماری به‌راحتی از طریق تماس مستقیم پرندگان وحشی با پرندگان اهلی و از طریق آب آشامیدنی مشترک، باعث آلودگی پرندگانی مانند مرغ و بوقلمون می‌شود. با آلوده شدن مرغ‌ها، بیماری به‌آسانی از یک مرغداری به مرغداری دیگر منتقل می‌شود، زیرا تعداد زیادی ویروس در فضلهٔ پرندگان وجود دارند که باعث آلودگی گرد و غبار و خاک می‌شوند. علاوه بر این، ویروس از طریق آئروسل‌های تنفسی به‌آسانی از پرنده به پرندهٔ دیگر منتقل می‌شود.

لوازم و اشیای آلوده مانند غذاها، قفس‌ها و لباس‌ها، به‌ویژه کفش‌های کارگران مرغداری و وسایل حمل پرندگان، می‌توانند ویروس را از یک محل به محل دیگر منتقل کنند. همچنین ویروس از طریق پاها و بدن حیواناتی نظیر جوندگان که نقش ناقل مکانیکی را ایفا می‌کنند، منتقل می‌شود. ویروس ممکن است از طریق فضولات پرندگان وحشی آلوده به ماکیان اهلی منتقل شود. خطر انتقال ویروس زمانی افزایش می‌یابد که ماکیان اهلی خارج از قفس و آزاد باشند یا از منابع آب آلوده به فضولات پرندگان وحشی استفاده کنند. همچنین بازارهای عرضهٔ مرغ‌های زنده که وضعیت بهداشتی مناسبی ندارند نیز یکی دیگر از منابع انتشار ویروس خواهند بود. ویروس عامل آنفلوانزای پرندگان ممکن است از طریق تجارت بین‌المللی پرندگان زنده از کشوری به کشور دیگر منتقل شود.

نشانه‌های بالینی

نشانه‌های آنفلوانزا بسیار متفاوت است و به عوامل گوناگونی از قبیل سن و گونهٔ پرنده، حدت ویروس، عفونت‌های همزمان و کیفیت پرورش بستگی دارد. در ادامه، علائم بیماری با توجه به تحت‌گونهٔ ویروس شرح داده می‌شود.

ویروس آنفلوانزای پرندگان با بیماری‌زایی خفیف (LPAI): این تحت‌گونه‌ها معمولاً سبب ایجاد مخلوطی از علائم تنفسی و گاهی گوارشی می‌شوند. معمولاً واگیری این بیماری بالا (بیش از ۵۰٪) و تلفات آن کم (کمتر از ۲۰٪) است. علائم آن شامل بی‌حالی عمومی، عقب‌افتادگی وزنی، ترشحات چشمی، سینوزیت، کانژکتیویت، سرفه، عطسه، رال تنفسی، دیس‌پنه و تجمع گاز در زیر پوست (ناشی از پارگی کیسه‌های هوایی) است. آسیب‌های دستگاه تنفسی معمولاً شامل التهاب و انسداد نای و ریه است. در طیور تخم‌گذار، ممکن است باروری یا تولید تخم کاهش یابد و پرنده دچار تخم‌ماندگی، ادم موکوس، و التهاب و ترشح در لولهٔ رحمی گردد. ممکن است مواردی از نارسایی تنفسی حاد و نقرس احشایی نیز دیده شود. در بوقلمون‌های جوان و در حال رشد، به‌خصوص وقتی عفونت‌های ثانوی مانند پاستورلوز، کلی‌باسیلوز یا کوریزای بوقلمون اتفاق می‌افتند، ممکن است این بیماری به صورت تحت‌بالینی یا شدید باشد.

ویروس آنفلوانزای پرندگان با بیماری‌زایی بالا (HPAI): علائم درگیری در این تحت‌گونه، مخلوطی از علائم گوارشی، تنفسی و عصبی است که با تلفات بسیار بالا (حتی ۱۰۰٪) همراه است. معمولاً پرندگان پیش از مرگ، علائم آتاکسی، برانگیختگی، نیستاگموس، کج‌کردن سر، چرخش، لرزش، سیانوزه و نکروزه شدن تاج و پاها، تشنج، فلجی، ادم در نقاط مختلف بدن و خونریزی را نشان می‌دهند.

نشانه‌های کالبدگشایی

جراحات برحسب بیماری‌زایی ویروس به‌طور گسترده‌ای متفاوت است. در اکثر موارد شیوع آنفلوانزا در طیور، التهاب خفیف یا متوسط نای، سینوس‌ها، کیسه‌های هوایی و ملتحمهٔ چشم وجود دارد. در پرندگان تخم‌گذار اغلب حالت تحلیل و پیچ‌خوردگی مجرای تخم دیده می‌شود.

همچنین درجات متفاوتی از پرخونی، خونریزی، ترانسودا و نکروز در جراحات گزارش شده است. در عفونت با ویروس بسیار بیماری‌زا (HPAI)، جراحات کالبدگشایی در طیور گسترده‌تر و شدیدتر است. ممکن است اکسودای فیبرینی بر روی کیسه‌های هوایی، مجرای تخم، کیسهٔ پریکارد یا روی پردهٔ صفاق وجود داشته باشد.

تشخیص

• جداسازی ویروس
• تشخیص RNA آنفلوانزا
• تشخیص آنتی‌بادی‌های خاص آنفلوانزا

کنترل و پیشگیری

کنترل بیماری عمدتاً از طریق جلوگیری از مواجههٔ پرندگان با ویروس‌های آنفلوانزا انجام می‌شود. هیچ پرنده‌ای نباید به گله‌های در حال رشد وارد شود و از تماس مستقیم یا غیرمستقیم پرندگان وحشی مهاجر و وارداتی با گله باید جلوگیری گردد. تخم‌مرغ‌هایی که برای جوجه‌کشی در نظر گرفته می‌شوند باید از گله‌های عاری از آنفلوانزا تهیه شده باشند.

در مناطقی که بیماری آنفلوانزای پرندگان مشکل‌ساز بوده است، خون یا آنتی‌بادی زردهٔ تخم‌مرغ تحت آزمایش‌های سرولوژیکی متداول قرار می‌گیرند. این تلاش‌ها تشخیص زودهنگام موارد شیوع را امکان‌پذیر نموده و سبب می‌شوند سایر اقدامات نظیر قرنطینه زودتر اجرا شود.

احتمال ورود آنفلوانزای بسیار بیماری‌زا از راه واردات طیور یا پرندگان دیگر را باید با انجام قرنطینه کاهش داد.

در حال حاضر بیشتر کشورها در مقابل بیماری، سیاست معدوم‌سازی را در پیش می‌گیرند. ساختن واکسن امکان‌پذیر است، اما چالش موجود در رابطه با واکسن‌ها این است که ویروس به‌سرعت جهش یافته و معمولاً تا زمانی که واکسن ساخته شود، سویهٔ جدید، بیماری طیور را درگیر کرده است. علاوه بر این، واکسیناسیون می‌تواند باعث پدیدهٔ ماسکه شدن عفونت شود؛ یعنی در حالی که پرنده با ویروس درگیر است، هیچ علامت قابل‌مشاهده‌ای از بیماری وجود نداشته و در نتیجه به دیگر پرندگان انتقال می‌یابد. به‌علاوه، یکی از مشکلاتی که در ارتباط با واکسیناسیون آنفلوانزا داریم، عدم وجود واکسن زنده در ارتباط با این بیماری است، چرا که واکسن‌های کشته معمولاً ۳ تا ۴ هفته زمان می‌برند تا تیتر محافظت‌کننده در بدن جوجه ایجاد کنند و در این فاصلهٔ زمانی ممکن است جوجه درگیر عفونت شود. پس با توجه به معضلات ذکرشده در ارتباط با روش‌های پیشگیری این بیماری، استفاده از ترکیبات طبیعی در جهت تقویت سیستم ایمنی، راهکار مؤثری برای مقابله با این بیماری است.

تیموسیل، محلول خوراکی چندمنظوره و ترکیبی از چندین اسانس گیاهی طبیعی است که با درصد بالای مواد مؤثرهٔ گیاهی، سبب ممانعت از تجمع عوامل بیماری‌زا، تحریک و تقویت سیستم ایمنی و اختلال در رشد و افزایش باکتری‌ها می‌شود. این محصول به صورت محلول در آب آشامیدنی سالن‌های پرورش طیور قابل استفاده است و از مزایای مصرف آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• افزایش قدرت سیستم ایمنی سلولی و هومورال
• بهبود تیترگیری و کاهش عوارض جانبی ناشی از واکسیناسیون
• تحریک و تقویت سیستم موکوسیلیاری و پاک‌سازی مجاری تنفسی
• کاهش هزینه‌های واکسیناسیون و دارو
• بهبود وضعیت تنفسی در زمان بروز علائم
• تحریک اشتها و افزایش بازده خوراک مصرفی

تیموسیل ترکیبی کاملاً طبیعی است و هیچ‌گونه عوارض جانبی، باقی‌ماندهٔ دارویی و دورهٔ پرهیز از مصرف ندارد. همچنین به دلیل داشتن چندین ترکیب مؤثرهٔ متنوع، امکان ایجاد مقاومت علیه آن نیز وجود ندارد.

درمان

درمان صددرصدی وجود ندارد، اما پرورش خوب، تغذیهٔ مناسب و استفاده از داروهای حمایتی می‌تواند ریسک ابتلا به عفونت‌های ثانویه را کاهش داده و از رخداد تلفات و ضایعات سنگین حاصل از آنفلوانزا جلوگیری کند.

منتوسیل، اکسپکتورانت صددرصد گیاهی و بهبوددهندهٔ علائم تنفسی طیور است که به صورت محلول در آب آشامیدنی سالن‌های پرورش طیور قابل استفاده می‌باشد. منتوسیل حاوی اسانس‌های طبیعی گیاهی است که با درصد بالای مادهٔ مؤثره و اثرات چندجانبهٔ خود، سبب رقیق شدن ترشحات تنفسی و بهبود جریان هوا، اثرات آنتی‌اکسیدانی و کاهش التهابات می‌شود. از مزایای مصرف منتوسیل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• خلط‌آوری و پاک‌سازی دستگاه تنفس
• درمان و کاهش تلفات ۳۰ تا ۵۰٪ ناشی از کمپلکس‌های تنفسی (برونشیت، آنفلوانزا، نیوکاسل و CRD)
• کاهش علائم ظاهری جوجه (صدای تنفسی، سرفه، ترشحات بینی و بی‌حالی)
• خواص ضدالتهابی و ضدویروسی
• محافظت در برابر رادیکال‌های آزاد و خواص آنتی‌اکسیدانی
• کاهش عقب‌ماندگی وزنی در زمان بروز علائم

منتوسیل ترکیبی کاملاً طبیعی است و هیچ‌گونه عوارض جانبی، باقی‌ماندهٔ دارویی و دورهٔ پرهیز از مصرف ندارد. همچنین به دلیل داشتن چندین ترکیب مؤثرهٔ متنوع، امکان ایجاد مقاومت علیه آن نیز وجود ندارد.

راه‌های انتقال آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان به انسان

• تماس مستقیم با پرندگان آلوده و بیمار
• تماس مستقیم با مدفوع و ترشحات پرندگان و وسایل آلوده
• ذبح و پرکنی طیور و ماکیان آلوده و بیمار
• تنفس هوای آلوده به ویروس
• شکار پرندگان یا خریداری پرندگان شکارشده
• مراحل آماده‌سازی، پخت و خوردن گوشت، تخم‌مرغ و سایر فرآورده‌های خوراکی پرندگان آلوده به صورت خام و نیم‌پز
• استفاده از مواد خوراکی و آب‌های آلوده به فضولات پرندگان
• تردد در بازارهای سنتی خرید و فروش پرندگان زنده

نشانه‌های بیماری در انسان

نشانه‌های بیماری در انسان شبیه همان آنفلوانزای فصلی است، ولی بیماری شدیدتر و البته خطرناک‌تر است. تب، گلودرد و سرفه، نشانه‌های اصلی و مهم بیماری‌اند که می‌تواند با بی‌اشتهایی، تهوع، استفراغ، اسهال، احساس کوفتگی (دردهای استخوانی-عضلانی)، لرز، سردرد، احساس ضعف و خستگی، آبریزش بینی، گرفتگی بینی و عطسه همراه باشد.

در صورت پیشرفت بیماری و درمان نامناسب، ممکن است ورم و چرک کردن شش‌ها سبب مرگ انسان شود.

دورهٔ نهفتگی بیماری، یعنی مدتی که طول می‌کشد تا ویروس واردشده به بدن، انسان را بیمار کند، یک تا دو روز است.