عفونت‌های سالمونلایی طیور: پولوروم، تیفوئید و پاراتیفوئید

سالمونلاها که باکتری‌های بیماری‌زا برای انسان و حیوان هستند، عبارت‌اند از باکتری‌های گرم‌منفی و میله‌ای‌شکل که به‌جز سالمونلا پولوروم و سالمونلا گالینارم، تمامی آنها متحرک بوده و در محیط‌های آزمایشگاهی به‌سهولت رشد می‌کنند. عفونت‌های سالمونلایی در طیور به سه دسته تقسیم می‌شوند:

• بیماری پولوروم (Pullorum disease) یا اسهال سفید جوجه‌ها (Bacillary White Diarrhoea) که عامل آن سالمونلا پولوروم (S. pullorum) است.
• تیفوئید مرغان (Fowl typhoid) که عامل آن سالمونلا گالینارم (S. gallinarum) است.
• پاراتیفوئید مرغان که توسط انواع مختلف سالمونلاهای متحرک ایجاد می‌شود.

۱. بیماری پولوروم

این بیماری به‌خاطر تلفات در جوجه‌ها و ضررهای حاصل از کاهش تخم‌گذاری، کم کردن میزان نطفه‌داری و قدرت زایندگی تخم‌های حاصل از ناقلین و همچنین عدم رشد کافی جوجه‌های باقی‌مانده از یک واگیری، یکی از مهم‌ترین بیماری‌های ماکیان به‌شمار می‌آید. بیماری تقریباً در تمام مناطق دنیا وجود دارد. توسعه روش‌های جدید در جوجه‌کشی و قرار دادن تعداد زیادی تخم‌مرغ در ماشین جوجه‌کش، باعث افزایش شدت و توسعه این بیماری شده است. خوشبختانه با استفاده از روش تهیه گله‌های مادر عاری از بیماری، شیوع بیماری در دنیا و همچنین در ایران خیلی کم شده است و حتی بعضی از کشورها (اسکاتلند و ایرلند) گزارش کرده‌اند که بیماری را ریشه‌کن نموده‌اند.

عامل بیماری

سالمونلا پولوروم عامل بیماری است که باکتری گرم‌منفی و غیرمتحرک می‌باشد. این باکتری قندهای گلوکز و مانیتول را تخمیر کرده، اسید و گاز تولید می‌نماید، در حالی‌که قندهای لاکتوز، دولسیتول و مالتوز را تخمیر نمی‌نماید.

ترکیبات پادگنی این باکتری از چند جزء تشکیل شده است (۹، ۱۲₁، ۱۲₂ و ۱۲₃) که در تمام سویه‌ها یکسان نبوده و میزان ۱۲₂ آن متغیر است و از روی آن سویه‌های مختلف تمیز داده می‌شوند. به‌خاطر اینکه فرمول پادگنی سالمونلا پولوروم و سالمونلا گالیناروم یکی است، تمایز این باکتری به‌وسیله آزمایش‌های سرمی میسر نیست و باید از روش‌های بیوشیمیایی استفاده نمود. سالمونلا گالیناروم قند مالتوز و دولسیتول را تخمیر می‌نماید.

این باکتری در برابر خشکی، سرما و مواد ضدعفونی‌کننده مقاومت نسبی دارد. باکتری در زمستان حدود ۱۲۸ تا ۱۴۸ روز در خاک زنده مانده است.

طرز انتقال و واگیری

منبع عادی آلودگی در ماشین جوجه‌کشی، تخم‌های آلوده حاصل از مرغان ناقل است که معمولاً بیشتر باکتری را در زرده دارا می‌باشند. اگرچه قدرت زایندگی این تخم‌ها پایین است، ولی حتی یک یا دو جوجه آلوده برای واگیری شدید در یک ماشین جوجه‌کشی کافی است.

کرک‌های جوجه‌های مبتلا به مقدار زیاد با باکتری آلوده بوده که پس از خشک شدن به‌سرعت در تمام محوطه‌ها پخش می‌گردند و باعث عفونت ریه جوجه‌های دیگر که اغلب شدید است، می‌گردند. بسیاری از این جوجه‌های آلوده عامل بیماری را از راه مدفوع دفع می‌کنند و باعث آلودگی آب و غذا و محوطه نگهداری و در نتیجه انتشار آلودگی در جوجه‌های دیگر به‌وسیله بلع مواد آلوده می‌گردند.

در مواقع واگیری شدید، انتشار غیرمستقیم بیماری به‌خصوص با وسایل، لباس‌ها، ظروف، اشخاص تعیین‌کننده جنس جوجه، بستر و جعبه‌های جوجه نیز اتفاق می‌افتد. مگس نیز در انتقال بیماری مؤثر است. جوجه‌های باقی‌مانده پس از واگیری بیماری اغلب به‌صورت ناقل درمی‌آیند. در چنین جوجه‌هایی عفونت اغلب در تخمدان ثابت شده و تولید تخم‌مرغ این جوجه‌ها در مراحل تخم‌گذاری کاهش یافته و تعدادی از تخم‌های گذاشته‌شده حاوی باکتری در زرده می‌باشند. به‌علت اینکه مدفوع این مرغ‌ها نیز حاوی باکتری است، بنابراین به‌طور مرتب به‌عنوان منبع آلودگی، با آلوده کردن غذا و آب باعث انتشار بیماری در باقی گله می‌گردند.

ضمناً انتقال عفونت توسط دست، لباس کارگران، ظروف، بستر و پرندگان وحشی نیز به‌طور غیرمستقیم انجام می‌شود. سالمونلا پولوروم در بسترهای قدیمی تا ۳ هفته و در بستر تازه ۱۱ هفته می‌تواند باقی مانده و باعث انتشار غیرمستقیم باکتری گردد.

خوراندن تخم‌مرغ‌های بدون نطفه ماشین جوجه‌کشی و تخم‌مرغ‌هایی که جنین در آنها تلف شده است به مرغان بالغ، باعث بیماری شدید با تلفات حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد می‌گردد.

سالمونلا پولوروم که دارای حدت زیاد برای میزبان اصلی‌اش یعنی ماکیان است، در بوقلمون نیز به میزان کمتر بیماری‌زا بوده و به‌نظر می‌رسد که بیماری‌زایی آن برای گونه‌های دیگر محدود باشد. این باکتری از اردک، مرغ شاخدار، قرقاول، کبوتر و قناری و از پستاندارانی چون خرگوش، موش، خوکچه هندی، سگ، گربه، خوک و انسان گاه‌گاهی جدا شده است.

حساسیت نژادهای مختلف ماکیان نیز در برابر این بیماری متفاوت است. نژادهای سبک به‌خصوص لگهورن مقاومت بیشتری از نژادهای سنگین دارند. ماده‌ها از نرها حساس‌ترند که شاید به‌علت وجود تخمدان در ماده‌ها که موضع جایگزینی باکتری است، باشد.

علائم بالینی

بیماری پولوروم اصولاً بیماری جوجه‌های جوان است که در آنها علائم ظاهری برای تشخیص کافی نیست. دوره نهفته بیماری بین ۵ تا ۷ روز و تلفات از صفر تا ۱۰۰ درصد است که معمولاً بین ششمین تا دهمین روز تولد به حداکثر می‌رسد. در بسیاری از واگیری‌ها ممکن است جوجه‌ها بدون نشان دادن هیچ‌گونه علامتی تلف شوند، ولی ممکن است علائم بی‌اشتهایی، افزایش تشنگی، جمع شدن جوجه‌ها به‌دور هم در مناطق گرم، نفس‌نفس زدن، پژمردگی، ژولیدگی پرها و اسهال سفید وجود داشته باشد. گاهی علائم عصبی که در آن جوجه‌ها به پشت غلتیده یا دچار عدم تعادل می‌شوند نیز دیده می‌شود.

مخرج بعضی از جوجه‌ها با ماده چسبناک متمایل به سفید یا قهوه‌ای متمایل به سبز پوشیده است. بهبودیافتگان اغلب کم‌رشد هستند و رشد پرها نیز در آنها ناقص است. واگیری تورم مفاصل با این سالمونلا در جوجه‌های حدود ۵ هفته نیز مشاهده شده است.

بالغین آلوده با سالمونلا پولوروم به‌ندرت علامتی را نشان می‌دهند. گاهی کم شدن اشتها، بی‌حالی و افسردگی، بی‌رنگی تاج و کمی اسهال وجود دارد.

جراحات کالبدگشایی

در جوجه‌ها: جراحات در طیوری که از بیماری تلف شده‌اند برحسب سن پرنده، حدت باکتری و راه عفونت متغیر است. در جوجه‌هایی که در عرض چند روز اول تلف می‌شوند، کبد بزرگ شده و رنگ زرد معمولی آن به‌وسیله خونریزی رگه‌دار می‌گردد. طحال نیز بزرگ و پرخون است. در فرم‌های تحت‌حاد، زرده جذب‌نشده و به‌صورت لخته پنیر متمایل به سفید درمی‌آید. نقاط نکروز در کبد و طحال و ریه دیده می‌شود. عضله قلب و گاهی عضلات سنگدان دچار استحاله می‌گردند. کلیه‌ها بزرگ و پرخون، حالب‌ها منبسط شده و از اورات پر و گاهی روده‌های کور از مواد پنیری که ممکن است خونی باشد پر است. در جوجه‌های بزرگ‌تر، آبسه‌هایی روی عضله قلب که گاهی همراه با تورم پرده قلب است، مهم‌ترین نشانه تشخیص است. آزمایش بافت‌شناسی کبد، پرخونی کبد، خونریزی و نقاط نکروزه که در اطراف آن لکوسیت‌ها جمع شده‌اند و جراحات ابتدایی ریه شامل پرخونی حاد که به‌دنبال آن نفوذ سلولی و نکروزه است را نشان می‌دهد.

در بالغین: جراحات در مرغان ناقل مزمن معمولاً در تخمدان است. تخم‌های انفرادی کیستی شده در حالی‌که بقیه زرده‌ها تغییر شکل داده و اغلب آویزان با دیواره کلفت‌شده و محتوی ماده‌ای شبیه چرم یا پنیر درآمده می‌باشند. گاهی علائم تورم پرده صفاق همراه با چسبندگی احشا دیده می‌شود. وجود تورم پرده قلب (پریکاردیت) نیز متداول است. در خروس‌ها تحلیل بیضه و وجود آبسه‌های کوچک فراوان در بافت پوششی آن ممکن است دیده شود. جراحات حاصل از شکل حاد بیماری در مرغان بالغ تلف‌شده عبارت‌اند از بزرگ شدن کبد با رنگ زرد متمایل به سبز، نقاط کوچک نکروزه در طحال و پانکراس و بزرگ شدن قلب. کلیه ممکن است بزرگ و استحاله‌یافته باشد. ترشحات فیبرینی روی احشای محوطه شکم گاهی مشاهده می‌شود.

تشخیص

تشخیص نهایی بر اساس مشاهده جراحات، جدا کردن باکتری، بررسی خواص بیوشیمیایی و آزمایش آگلوتیناسیون با سرم گروه D است. در جوجه‌ها کشت از کبد و خون قلب بهترین نتیجه را می‌دهد و می‌توان سالمونلا پولوروم را به‌طور خالص از آنها جدا نمود. همچنین می‌توان از طحال، کلیه‌ها، کیسه زرده و ریه نیز برای کشت استفاده نمود. در طیور بالغ مبتلا به شکل مزمن، سالمونلا پولوروم غالباً از تخمدان و همچنین از کبد، طحال، کلیه‌ها و مغز استخوان جدا می‌شود، ولی در اشکال حاد سالمونلا پولوروم را می‌توان از هر اندامی جدا نمود. این باکتری گلوکز و مانیتول را تخمیر کرده و SH₂ تولید می‌نماید، در حالی‌که لاکتوز، سوکروز، دولسیتول و مالتوز را تخمیر نکرده، متحرک نبوده، اندل منفی است و اوره را تجزیه نمی‌کند.

این باکتری برای خرگوش بیماری‌زا بوده و برای موش بزرگ و کبوتر بیماری‌زا نیست. تشخیص عفونت در پرنده زنده بر اساس تعیین پادتن در سرم آنهاست. این پادتن از ۳ تا ۱۰ روز بعد از عفونت در بدن ظاهر شده و بعداً در تمام دوره عفونت با میزان‌های مختلف باقی می‌ماند. تعیین آن به‌وسیله آزمایش آگلوتیناسیون در لوله یا آزمایش سریع خون روی لام انجام می‌شود.

آزمایش سریع خون متداول‌تر است، زیرا دارای محاسنی می‌باشد؛ برای مثال اقتصادی بودن و سرعت آزمایش، تعیین سریع واکنش نشان‌دهندگان در موقع آزمایش و اجتناب از هدر رفتن سرم در اثر همولیز، شکسته شدن لوله و غیره. روش این آزمایش به‌طور مختصر بدین ترتیب است که یک قطره خون از ورید بالی گرفته و با یک قطره آنتی‌ژن سالمونلا پولوروم استانداردشده که با رنگ متیل‌ویوله رنگی شده، روی یک لام تمیز مخلوط می‌کنند و سپس آن را تا حدود ۲۰ درجه سانتی‌گراد گرم می‌نمایند.

نتیجه را پس از یک دقیقه مطالعه می‌کنند. واکنش مثبت با جمع شدن آنتی‌ژن و صاف شدن زمینه مشخص می‌گردد که بعد از یک دقیقه پدید می‌آید. اگر این مدت دو دقیقه طول بکشد نتیجه مشکوک و بعد از آن منفی است. در موارد مشکوک باید به جدا کردن باکتری از اندام‌ها اقدام نمود. برای این منظور از تخمدان، کبد و قلب روی محیط آگار سبز درخشان (Brilliant Green Agar, B.G) یا مک‌کانکی کشت می‌دهند. برای جدا کردن باکتری از مدفوع، ابتدا آن را روی محیط غنی‌کننده مثل تتراتیونات یا سلنیت F کشت داده و سپس روی B.G تجدید کشت می‌نمایند.

مبارزه با بیماری

مبارزه با بیماری بر اساس مشخص کردن پرندگان مبتلا در گله مادر به‌وسیله آزمایش آگلوتیناسیون و اخراج آنها از گله است. در صورت مشاهده آلودگی در گله باید به فواصل ۳ تا ۴ هفته آزمایش تکرار شود تا اینکه هیچ‌گونه مورد مثبتی در دو آزمایش پی‌درپی مشاهده نشود. از مواد غذایی آلوده و تخم‌های بدون نطفه مشکوک برای تغذیه نباید استفاده شود. تمام گله‌ها باید سالی یک‌بار آزمایش گردند. مرغان جدید را به مدت کافی به‌طور مجزا نگهداری کرده و پس از اینکه در آزمایش میکروبی هیچ‌گونه سالمونلایی از آنها جدا نشد و در آزمایش آگلوتیناسیون منفی بودند، وارد گله گردند. مرغدان آلوده با محلول ۳ درصد کرزول و وسایل آلوده با محلول ۴ درصد سود یا ۵ درصد هیپوکلریت ضدعفونی شوند.

از تخم‌های حاصل از گله‌های عاری از بیماری برای تهیه واکسن‌های زنده طیور استفاده شود. از ورود پرندگان وحشی، موش، حشرات و حیوانات دیگر مثل سگ به مرغداری جلوگیری شود. انسان نیز می‌تواند با کفش، لباس و وسایل مرغداری باکتری را وارد مرغداری سازد که باید در این موارد نیز دقت کافی به‌عمل آید. به‌مجرد مشاهده بیماری در جوجه‌ها باید آنها را کشته و همراه با بستر و مواد غذایی آلوده سوزانده یا دفن نمود و سپس تمام جایگاه و وسایل را تمیز کرده و ضدعفونی نمایند و برای پرورش جدید، جوجه‌های حاصل از گله‌های مادر عاری از بیماری تهیه کرده و در محیط تمیز و غیرآلوده پرورش دهند.

برای کنترل بیماری در ماشین جوجه‌کشی باید در نظر گرفته شود که آلودگی ممکن است به‌وسیله تخم‌های آلوده که محتوی باکتری در زرده می‌باشند، یا از راه آلوده شدن پوسته با مدفوع محتوی باکتری وارد ماشین جوجه‌کشی گردد؛ بنابراین باید از استفاده از تخم‌مرغ‌های کثیف یا تخم‌مرغ‌های حاصل از گله‌های مشکوک برای جوجه‌کشی خودداری شود.

درمان

هیچ دارو یا ترکیبی از داروها پیدا نشده است که کاملاً یک گله را از عفونت پاک کند و داروها فقط مقداری از میزان تلفات کاسته‌اند.

۲. تیفوئید مرغان

تیفوئید مرغان یک بیماری عفونی ماکیان است که اغلب به شکل حاد ظاهر می‌شود، ولی اشکال تحت‌حاد و مزمن آن نیز مشاهده شده است. میزان تلفات ممکن است زیاد باشد. این بیماری بیشتر در مرغان بالغ است و کمتر در جوجه‌ها، ولی عفونت‌های حاصل از تخم آلوده، در جوجه‌های جوان بیماری‌ای شبیه آنچه که در بیماری پولوروم است ایجاد نموده است.

باکتری برای بوقلمون، مرغ شاخدار، جوجه اردک، بلدرچین، قرقاول و کبوتر بیماری‌زاست. در ایران به‌نظر می‌رسد که میزان آلودگی در مرغان بومی که به‌صورت آزاد زندگی می‌کنند بیشتر از آلودگی در مرغداری‌های صنعتی است، ولی مشاهدات چند ساله اخیر درمانگاه طیور دانشکده دامپزشکی تهران نشانگر افزایش آلودگی در جوجه‌های مرغداری‌های صنعتی نیز می‌باشد.

عامل بیماری

سالمونلا گالیناروم که از نظر سرولوژیکی غیرقابل تشخیص از سالمونلا پولوروم است و فقط از نظر خواص بیوشیمیایی تمیز داده می‌شود، عامل این بیماری است. این باکتری نیز غیرمتحرک بوده، مالتوز و دولسیتول را تخمیر کرده، گلوکز و مانیتول را بدون ایجاد گاز تخمیر می‌نماید. آزمایش‌های زیر در تشخیص این دو باکتری کمک می‌نماید:

سالمونلا پولوروم به‌سرعت باعث دکربوکسیلاسیون محیط اورنیتین دکربوکسیلاز می‌گردد، در حالی‌که سالمونلا گالیناروم حتی بعد از هفت روز این عمل را انجام نمی‌دهد. سالمونلا گالیناروم در محیط معروف کریستنسن سیترات که دارای ازت آلی و بدون SH₂ است رشد می‌کند، ولی سالمونلا پولوروم رشد نمی‌نماید. محیط سیستین ژلاتین رشد سالمونلا گالیناروم را تقویت می‌کند، ولی تأثیری روی سالمونلا پولوروم ندارد.

مقاومت این باکتری شبیه آنچه است که در مورد بقیه سالمونلاها می‌باشد و به‌طور کلی در محیط‌های خشک بهتر از محیط‌های مرطوب باقی می‌ماند. باکتری ۵ تا ۶ هفته در مدفوع، حدود ۴ ماه در آب‌های راکد و ۷ تا ۸ ماه در مواد غذایی زنده می‌ماند.

طرز انتقال و واگیری

عادی‌ترین راه آلودگی از راه دستگاه گوارش و بلع مواد آلوده است. همچنین نشان داده شده که باکتری از بافت ملتحمه چشم نیز وارد می‌شود. ناقلین و مبتلایان عامل بیماری را در محیط خود از راه مدفوع دفع کرده و از راه آلوده کردن آب و غذا و بستر، علاوه بر آلوده کردن اطرافیان، گاهی نیز از راه تخم، جوجه‌های آلوده تولید می‌کنند. کارگران مرغداری، پخش‌کنندگان غذا، خریداران مرغ و بازدیدکنندگان در صورت عدم دقت کافی باعث انتقال عفونت از محلی به محل دیگر می‌شوند، مگر اینکه لباس، کفش و دست‌ها را ضدعفونی کنند.

کیسه‌های غذا و جعبه‌های حمل مرغ نیز در انتقال بیماری با اهمیت می‌باشند. مگس، پرندگان وحشی و حیوانات نیز از وسایل مکانیکی انتقال باکتری می‌باشند، به‌خصوص اگر روی احشا یا لاشه پرندگان مبتلای تلف‌شده تغذیه کرده باشند.

دوره بیماری در گله‌های مختلف متفاوت است؛ در بعضی گله‌ها تلفات زیاد و ناگهانی به‌وجود می‌آید، در حالی‌که در بعضی گله‌های دیگر شرایط ظاهری گله تغییر نکرده و فقط تلفات تک‌تک مشاهده می‌شود. بسیاری از پرندگان بهبودیافته به‌صورت ناقل مزمن درآمده و عامل بیماری را به‌طور متناوب از مدفوع دفع می‌نمایند. نگهداری چنین پرندگان ناقل مزمن به‌عنوان پرنده سالم، گاهی باعث واگیری‌های شدید و ناگهانی در گله گردیده است. شرایط جوی نامساعد و عدم رعایت مقررات بهداشتی از عوامل تشدیدکننده می‌باشند. به‌نظر می‌رسد که بعضی مواد غذایی مثل پودر ماهی حاوی موادی است که حساسیت طیور را به این باکتری زیاد می‌کند، در حالی‌که بعضی دیگر مثل پودر گوشت شامل موادی هستند که مقاومت به باکتری را زیاد می‌کنند. ظاهراً مرغان سالمی که در مناطق آلوده که بیماری به‌صورت انفرادی است نگهداری می‌شوند، مقاومت بیشتری از آنهایی که در مناطق عاری از بیماری نگهداری می‌شوند دارا می‌باشند.

علائم بالینی

معمولاً بیماری مرغان بالغ را مبتلا می‌سازد، ولی شدت بیماری بیشتر در سنین یک تا پنج ماهگی است. دوره نهفته بیماری ۴ تا ۶ روز است. در واگیری‌های شدید، تلفات گاهی تا ۵۰ درصد یا بیشتر رسیده و مرگ بدون ظاهر شدن علامتی سریعاً فرا می‌رسد. ولی معمولاً علائم بی‌اشتهایی، افزایش تشنگی، تب، بی‌حالی، اسهال متمایل به سبز و قرمز و تیره شدن تاج و ریش دیده می‌شود. در حالات مزمن، تلفات کم و گه‌گاه مرگ‌ومیر مشاهده می‌شود. تاج و ریش رنگ‌پریده و گاهی تورم مفاصل و تورم پرده قلب نیز ایجاد می‌شود.

جراحات کالبدگشایی

کبد بزرگ، پرخون، نرم و به‌رنگ قرمز تیره یا برنزه درمی‌آید که این از ثابت‌ترین جراحاتی است که مشاهده می‌شود. کیسه صفرا منبسط شده، نقاط نکروزه سفید کوچک در سرتاسر بافت کبد و گاهی عضله قلب مشاهده می‌شود. طحال بزرگ و اغلب نقاط متعدد نکروزه را دارا می‌باشد. تورم نزله‌ای مخاط روده گاهی همراه با خونریزی است.

تشخیص

تشخیص قطعی بر اساس جدا کردن و مشخص کردن سالمونلا گالیناروم است. این باکتری به‌آسانی از کبد، طحال و مغز استخوان جدا می‌شود. آزمایش آگلوتیناسیون برای مشخص کردن بیماران و ناقلین به‌کار برده می‌شود. از آنتی‌ژن سالمونلا پولوروم برای آزمایش آگلوتیناسیون سریع با خون نیز می‌توان استفاده کرد. بیماری را باید از وبای طیور که شدیدتر است متمایز ساخت. خرگوش در مقابل پاستورلا مولتوسید حساس و در برابر سالمونلا گالیناروم مقاوم است. همچنین تشخیص بیماری از بیماری نیوکاسل و مونوسیتوز لازم است.

مبارزه با بیماری

تجربیات نشان داده است که برای از بین بردن منبع عفونت، کشتار دسته‌جمعی باقی‌ماندگان از یک واگیری و سپس تمیز کردن و ضدعفونی نمودن جایگاه و تمام وسایل لازم است. به‌طور کلی اصول مبارزه با بیماری همان‌هایی است که در مورد بیماری پولوروم ذکر شد.

تولید ایمنیت قطعی در مرغان بالغ به‌وسیله مایه‌کوبی با کشت زنده یا مرده سالمونلا گالیناروم در بسیاری از کشورها به‌کار رفته و گاهی نتایج جالبی نیز گزارش شده، ولی به‌طور کلی مورد استقبال قرار نگرفته است؛ زیرا مایه‌های کشته ایمنیت قوی و بادوام ایجاد نمی‌نمایند و مایه‌های زنده با وجود اینکه در بعضی کشورها باعث ایجاد ایمنیت قوی و بادوامی گشته، ولی باعث افزایش تعداد طیور آلوده مزمن نیز گشته است.

درمان

آنتوسیل، محلول خوراکی و ترکیبی از چندین اسانس گیاهی طبیعی است که با درصد بالای ماده مؤثره خود، سبب کاهش التهاب و اسپاسم روده‌ای، مبارزه با عفونت‌های باکتریایی و ممانعت از ایجاد استرس‌های اکسیداتیو می‌شود. از مزایای مصرف آنتوسیل می‌توان به پیشگیری و درمان ورم روده و عفونت‌های سالمونلایی، کاهش التهابات و خونریزی‌های گوارشی، متعادل کردن pH روده و کنترل شرایط میکروفلور روده، کاهش موارد اسهال و کمک به یکپارچگی سالن، و مهار رشد و تکثیر باکتری‌ها و قارچ‌های بیماری‌زا اشاره کرد. آنتوسیل ترکیبی کاملاً طبیعی بوده و هیچ‌گونه عوارض جانبی، باقی‌مانده دارویی و دوره پرهیز از مصرف ندارد. همچنین به‌دلیل داشتن چندین ترکیب مؤثره متنوع، امکان ایجاد مقاومت علیه آن نیز وجود ندارد.

۳. پاراتیفوئید مرغان

امروزه دانسته شده است که عملاً تمام گونه‌های پرندگان اهلی نسبت به تعداد زیادی از سروتیپ‌های مختلف سالمونلاها حساس‌اند. واگیری‌هایی بین جوجه‌مرغ و بوقلمون در اثر سالمونلاهایی غیر از سالمونلا پولوروم و سالمونلا گالیناروم، باعث سپتی‌سمی به‌شکل حاد و اغلب کشنده گردیده است که حتی در جوجه‌های جوان غیرقابل تمیز از بیماری پولوروم است، ولی برخلاف پولوروم، زنده‌ماندگان در عرض چند ماه از عامل عفونی کاملاً خود را پاک می‌سازند. طیور بالغ آلوده به‌ندرت علامتی را نشان می‌دهند. آلودگی زمین، غذا و آب با مدفوع آلوده باعث انتشار عفونت می‌گردد.

عامل بیماری

گونه‌های مختلف سالمونلا در منشأ بیماری قرار دارند. در ایران در طی سال‌های ۵۲ تا ۵۴، سالمونلا تیفی‌موریوم، هاوانا، بلاک‌لی، هیدلبرگ، سنت‌پل و تامپسون از ماکیان جدا شده‌اند و واگیری با سالمونلا تیفی‌موریوم از موارد دیگر بیشتر بوده است. تمامی این واگیری‌ها در سنین کمتر از یک ماه بوده و بیشتر طیور مبتلا به عدم جذب زرده بوده‌اند. در اردک و غاز نیز سالمونلا تیفی‌موریوم از انواع متداول است و این سالمونلا به‌کرات از کبوتر و قناری در درمانگاه طیور دانشکده دامپزشکی تهران جدا شده است.

طرز انتقال و واگیری

آلودگی زمین، غذا و آب با مدفوع آلوده باعث انتشار عفونت می‌گردد. پوسته تخم‌مرغ حاصل از مرغان ناقل به‌علت آلودگی با مدفوع، به سالمونلا آلوده می‌شود و این آلودگی می‌تواند در ماشین جوجه‌کشی از پوسته عبور کرده و به داخل زرده برسد. انتقال آلودگی از راه تخمدان در ماکیان برخلاف بیماری پولوروم زیاد نیست، ولی مشاهداتی دال بر انتقال سالمونلا تیفی‌موریوم، آنتریتیدیس، هیدلبرگ و منستون از راه تخمدان وجود دارد.

انتقال سالمونلا تیفی‌موریوم از راه تخمدان در اردک و غاز بسیار عادی است. انسان و حیوانات دیگر به‌خصوص موش و مارمولک ممکن است ناقل سالمونلاها به‌خصوص سالمونلا تیفی‌موریوم باشند و به‌تناوب این سالمونلا را با مدفوع دفع کرده و بنابراین به‌عنوان یک منبع آلودگی عمل نمایند.

آلودگی بیشتر از راه تهیه غذاهای آلوده با پودر ماهی یا پودر استخوان منتشر می‌شود. اخیراً نشان داده شده است که پودر ماهی به‌خصوص به‌طور شدیدی با سالمونلا آلوده بوده و منشأ واگیری قرار داشته است.

علائم بالینی

در جوجه‌ها تلفات به ۱۰ تا ۲۰ درصد و گاهی ۸۰ درصد می‌رسد که بستگی به عوامل محیطی، نوع سویه بیماری‌زا و وجود بیماری‌های دیگر دارد. علائم شبیه به بیماری پولوروم با اسهال آبکی سفید، چسبندگی مقعد و جمع شدن جوجه‌ها در یک نقطه است. در مرغان بالغ به‌ندرت علامتی مشاهده می‌شود و فقط گاهی اسهال موجود است. کوری چشم در گله ۳ تا ۴ هفته متعاقب ابتلا به سالمونلا تیفی‌موریوم مشاهده شده است. در سال ۱۳۵۸ یک نمونه از این حالت نیز در درمانگاه طیور دانشکده دامپزشکی مشاهده شده است. اگر این بیماری همراه با بیماری‌های دیگر به‌خصوص بیماری‌های دستگاه گوارش مثل کوکسیدیوزها باشد، شدیدتر است.

جراحات کالبدشکافی

در جوجه‌ها عدم جذب زرده، کبد زردرنگ همراه با نقاط خونریزی و در مرغان بالغ گاهی تورم روده مشاهده می‌شود.

تشخیص

برای تشخیص باید نمونه‌های مرضی را کشت داده و اقدام به مجزا ساختن باکتری نمود. در جوجه‌ها کشت از کبد و کیسه زرده و در مرغان بزرگ‌تر کشت کیسه فابریسیوس، روده کور و فولیکول‌های لنفاوی در محل دوشاخه شدن روده کور به‌علت ساکن شدن باکتری در آنها بهترین نتیجه را می‌دهد. تشخیص آلودگی در مرغان زنده یک گله بالغ نیز با کشت بستر عملی بوده و همچنین آزمایش هماگلوتیناسیون در تشخیص آلودگی با سالمونلا تیفی‌موریوم بسیار مفید بوده است.

کنترل و پیشگیری

اقدامات بهداشتی در سطح گله و ماشین جوجه‌کشی مهم‌ترین عوامل کنترل و پیشگیری پاراتیفوئید می‌باشند. از تخم‌مرغ گله‌هایی که در زمان جوجگی به بیماری مبتلا بوده‌اند و احتمالاً به‌صورت ناقل درآمده‌اند نباید استفاده کرد. آزمایش هماگلوتیناسیون پرندگان ناقل را مشخص می‌کند. تخم‌مرغ‌های تمیز و غیرآلوده به مدفوع را بلافاصله (تا حدود ۲ ساعت بعد از گذاشته شدن) با بخار فرمالین ضدعفونی کرده و سپس در محل‌های خنک تا قبل از قرار دادن در ماشین جوجه‌کشی نگهداری نمایند.

ضدعفونی کردن تخم‌مرغ‌ها با بخار فرمالین بسیار مؤثر است، زیرا باکتری قبل از اینکه فرصت ورود به داخل تخم‌مرغ از راه پوسته را پیدا کند نابود می‌گردد. پس از ورود باکتری به داخل تخم دیگر نمی‌توان آن را از بین برد. ضدعفونی کردن تخم‌مرغ با بخار فرمالین بلافاصله پس از قرار دادن در ماشین جوجه‌کشی مناسب نیست، زیرا جنین به‌خصوص در ۲۴ تا ۹۶ ساعت اولیه تشکیل، نسبت به آسیب‌دیدگی با این گاز بسیار حساس است.

جوجه‌های جوان را باید از منبع آلودگی دور نگه داشته و مطمئن شد که با کفش، لباس یا دست، آلودگی از محل‌های دیگر به مرغداری وارد نشود. از مصرف غذا و آب آلوده خودداری شده و موش و حشرات را از بین برده و گله را مرتب آزمایش سرمی نمود.

در صورت آلودگی گله، کلیه طیور را از بین برده و محل را با آهک که هم از پراکندگی ذرات جلوگیری کرده و هم اثر ضدعفونی‌کنندگی روی باکتری دارد، مرطوب نموده و سپس مرغدان را خالی کرده و بستر را سوزانیده و محیط را کاملاً ضدعفونی نمود.

در سالیان اخیر مطالعاتی با استفاده از فلور طبیعی روده مرغان بالغ در جوجه‌ها برای پیشگیری از آلودگی به سالمونلاها به‌عمل آمده و نتایج نسبی نیز در برداشته است، ولی هنوز احتیاج به مطالعات بیشتری در این راه می‌باشد.

درمان

آنتوسیل، محلول خوراکی و ترکیبی از چندین اسانس گیاهی طبیعی است که با درصد بالای ماده مؤثره خود، سبب کاهش التهاب و اسپاسم روده‌ای، مبارزه با عفونت‌های باکتریایی و ممانعت از ایجاد استرس‌های اکسیداتیو می‌شود. از مزایای مصرف آنتوسیل می‌توان به پیشگیری و درمان ورم روده و عفونت‌های سالمونلایی، کاهش التهابات و خونریزی‌های گوارشی، متعادل کردن pH روده و کنترل شرایط میکروفلور روده، کاهش موارد اسهال و کمک به یکپارچگی سالن، و مهار رشد و تکثیر باکتری‌ها و قارچ‌های بیماری‌زا اشاره کرد. آنتوسیل ترکیبی کاملاً طبیعی بوده و هیچ‌گونه عوارض جانبی، باقی‌مانده دارویی و دوره پرهیز از مصرف ندارد. همچنین به‌دلیل داشتن چندین ترکیب مؤثره متنوع، امکان ایجاد مقاومت علیه آن نیز وجود ندارد.

جنبه‌های بهداشتی عفونت‌های سالمونلایی برای انسان

به‌علت فراوانی و همه‌جایی بودن سالمونلاها، نبود میزبان اختصاصی برای آنها و این حقیقت که تمام گونه‌ها برای انسان بیماری‌زا می‌باشند، خطر آلودگی انسان از تماس مستقیم و غیرمستقیم با حیوانات تأکید می‌گردد. پیشگیری و برطرف کردن سالمونلوز در انسان به مقدار زیاد بر اساس کنترل و پیشگیری عفونت در حیوانات است. بیماری در حیوانات با علائم عفونت روده‌ای که تحت بعضی شرایط تبدیل به عفونت خونی می‌شود دیده می‌شود. پخش متناوب باکتری از مدفوع حیواناتی که به‌ظاهر سالم می‌باشند، باعث انتشار آلودگی در محیط، افزایش وقوع بیماری و در نتیجه افزایش مشکلات در کنترل آلودگی است. خطر آلودگی برای کسانی بیشتر است که به‌طور مستقیم با حیوان سروکار دارند، مثل مرغداران، کشاورزان، دامپزشکان و کارگران مزارع.

علاوه بر اینها، آلودگی ناشی از مصرف گوشت و شیر دام‌ها و تماس مواد غذایی با مدفوع جوندگان به‌خصوص موش که اغلب حاوی سالمونلا تیفی‌موریوم بوده است، در منشأ بسیاری از واگیری‌های انسان قرار داشته است. مصرف گوشت و تخم‌مرغ طیور که به‌عنوان بزرگ‌ترین منبع سالمونلاها شناخته شده‌اند، در منشأ بسیاری از مسمومیت‌های غذایی انسان قرار داشته‌اند. لاشه طیور اغلب هنگام آماده شدن برای طبخ به‌علت آلوده شدن با محتویات روده، به سالمونلا آلوده می‌گردند. از تخم‌مرغ نیز سالمونلا تیفی‌موریوم و پولوروم و از تخم اردک سالمونلا تیفی‌موریوم جدا شده است. هرچند میزان آلودگی در تخم‌مرغ کم است، ولی این نوع آلودگی از دشوارترین منابع آلودگی قابل کنترل در انسان می‌باشد. محصولات حاصل از تخم‌مرغ مثل پودر تخم‌مرغ گاهی شدیداً آلوده بوده و باعث بسیاری از واگیری‌های انسان شده است.